سوگند قضایی چیست؟

سوگند قضایی یا قسم شرعی، یکی از مهم‌ترین ادله اثبات دعوا در نظام حقوقی ایران محسوب می‌شود. در بسیاری از پرونده‌های حقوقی که خواهان یا خوانده دسترسی به اسناد کافی ندارد، قانون‌گذار سوگند را به عنوان ابزار قانونی برای اثبات ادعا پیش‌بینی کرده است. با ادای سوگند و قسم خوردن به نام خداوند متعال، دادگاه می‌تواند بر پایه آن حکم صادر کند یا دعوا را سقوط دهد.

دعاوی قابل اثبات با سوگند

سوگند قضایی در انواع دعاوی مالی و حقوق‌الناس همچون مهریه، نفقه، دیه، اجاره، وصیت، وکالت، قرض و سایر موارد مشابه نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. مطابق ماده 277 قانون آیین دادرسی مدنی، در دعاوی مالی که به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم به ذمه مالی مربوط می‌شود، چنانچه امکان ارائه بینه شرعی نباشد، می‌توان با معرفی یک گواه مرد یا دو گواه زن و همراه با سوگند ادعای خود را اثبات کرد.

امکان سقوط دعوا با ادای سوگند

در صورتی که خواهان فاقد بینه و گواه باشد، خوانده در صورت منکر بودن ادعا، می‌تواند اقدام به ادای سوگند کرده و مدعی خود را بر اساس رد سوگند، ساقط کند. همین طور اگر خوانده از ادای سوگند امتناع ورزد و آن را به خواهان واگذار کند، با سوگند خواهان ادعا اثبات می‌شود و در صورت نکول آن، ادعا ساقط خواهد شد.

اگر خوانده از ادای سوگند خودداری نماید، دادگاه تا سه بار جهت اتیان یا رد سوگند به وی اخطار می‌دهد و در صورت اصرار، ادای سوگند به خواهان واگذار می‌شود و در صورت نکول او، دعوا ساقط است.

ادای سوگند توسط فرد لال یا با لکنت زبان

بر اساس ماده 276، اگر خوانده به دلیل عارضه‌ای نظیر لکنت زبان یا لال بودن قادر به ادای سوگند نباشد، قاضی یا مترجم معتمد موضوع را کشف و تا حد امکان رفع می‌کند. اما در صورت استنکاف عمدی و ایذایی خوانده، پس از سه اخطار دادگاه، او ناکل شناخته شده و با سوگند خواهان حکم صادر خواهد شد.

ادای سوگند بر میت

در دعاوی بر میت، پس از اقامه بینه، ادای سوگند توسط خواهان لازم است و در صورت امتناع، حق ادعایی او ساقط می‌شود. مطابق ماده 279، اگر وارث صاحب حق، ادعای خود را اثبات نماید اما سوگند یاد نکند، حق او از بین می‌رود. در صورت تعدد وراث، هر یک نسبت به سهم خود باید سوگند یاد کنند و نکول برخی موجب سقوط همان سهم می‌گردد.

چنانچه وراث خوانده متعدد باشند و خواهان شخص دیگری باشد، یک سوگند کفایت می‌کند.

ادای سوگند در حدود شرعی

مطابق ماده 280، به طور کلی در حدود شرعی سوگند مجاز نیست مگر در مورد سرقت که سوگند فقط نسبت به جنبه حق‌الناسی آن معتبر است و نمی‌تواند موجب حد گردد.

کیفیت و نحوه ادای سوگند

سوگند باید مطابق قرار دادگاه و با الفاظ جلاله مانند «واللّه»، «باللّه»، «تاللّه» یا به زبان‌های دیگر با نام خداوند متعال ادا شود. دادگاه می‌تواند کیفیت ادای سوگند را از نظر زمان، مکان و لفظ تعیین کند. بین مسلمان و غیرمسلمان در ادای سوگند تفاوتی نیست و همه سوگند به نام خداوند متعال اداء می‌کنند. رسیدگی و اتیان سوگند در دادگاه انجام می‌شود و صورت‌مجلس آن ثبت می‌گردد.

در صورت عدم حضور طرفین، دادگاه وقت دیگری تعیین کرده و افراد را احضار می‌نماید. اگر کسی بدون عذر موجه حاضر نشود یا از سوگند امتناع کند، نکول محسوب شده و دادگاه سوگند را به طرف مقابل واگذار می‌کند. در صورت نکول مجدد، دعوا ساقط می‌شود.

دادگاه می‌تواند به شخص مسئول سوگند، یکبار مهلت دهد که موجب ضرر طرف مقابل نشود.