1. خلط میان تبیین علّی و توجیه هنجاری
2. پرخاشگری جابه‌جاشده و قربانیان خاموش
3. بی‌اخلاقی شناختی و فرسایش خطوط قرمز اخلاقی
4. زوال قرارداد اجتماعی و پیامدهای آن
5. سخن پایانی

خلط میان «تبیین علّی» و «توجیه هنجاری»

یکی از بزرگ‌ترین بی‌دقتی‌ها در تحلیل رفتارهای خشونت‌آمیز اجتماعی، اشتباه گرفتن تبیین علّی با توجیه هنجاری است. علم رفتارشناسی و جامعه‌شناسی نشان می‌دهد محرومیت‌های ساختاری و فشارهای طبقاتی چگونه باعث کاهش آستانه تاب‌آوری و افزایش خشونت‌های اجتماعی می‌شوند. اما فهم چرایی به وجود آمدن یک رفتار ناهنجار، به هیچ وجه به معنای صدور مجوز برای نقض حقوق دیگران نیست.

سازوکار «پرخاشگری جابه‌جاشده» و قربانیانِ خاموش

در روان‌شناسی مفهوم پرخاشگری جابه‌جاشده مطرح است؛ وقتی فردی به علت محرومیت یا فشارهای شدید به منبع اصلی خشم دسترسی ندارد، خشم و عصبانیت خود را به سمت اهداف بی‌گناه و در دسترس هدایت می‌کند. اقدامات خشونت‌بار مانند آتش‌زدن اموال عمومی یا تعرض به افراد عادی، بازتابی از فرافکنی خشونت به سوی قربانیانی است که خود نیز در شرایط بحرانی گرفتار هستند و نفی مؤثر عدالت اجتماعی نیست.

تلهٔ «بی‌اخلاقی شناختی» و فرسایش خطوط قرمز اخلاقی

آلبرت باندورا پدیده‌ای به نام بی‌اخلاقی شناختی (Moral Disengagement) را معرفی کرده است؛ فرایندی که طی آن فرد برای خاموش کردن صدای وجدان، رفتار خشونت‌آمیز خود را با برچسب‌هایی مانند «عدالت‌خواهی» یا «انتقام» توجیه می‌کند. این روند فریبنده، باعث تطهیر خشونت و جنایت و فرسایش حرمت انسان‌ها می‌شود.

فرجام یک توجیه: زوال قرارداد اجتماعی

پذیرش این گزاره که «خشم ناشی از محرومیت، مجوز خشونت است» به یک باور عمومی تبدیل شود، به معنای از هم گسیختگی نظم اجتماعی و تباه شدن اصول بنیادین حقوق بشر است. در چنین جامعه‌ای، هیچ امنیت جانی و هیچ حرمی قابل احترام نخواهد بود؛ زیرا هر فرد می‌تواند به بهانه ناکامی‌های خود به هر نوع خشونت و تجاوزی دست بزند و این روند به «قانون جنگل» و جامعه‌ای مبتنی بر زور و هرج‌ومرج منجر خواهد شد.

سخن پایانی

رنج‌های اجتماعی ناشی از تبعیض و مشکلات معیشتی واقعیتی است که نیازمند اصلاح ساختاری و درمان عمیق می‌باشد؛ اما نباید چنین رنجی را بهانه‌ای برای توجیه خشونت، تجاوز و جنایت قرار داد. درک ریشه‌های یک رفتار وظیفه علم است، ولی توجیه جنایت خیانت به اخلاق و وجدان بشری است. هیچ خشمی مجاز به نقض حق حیات و کرامت انسان نیست.

فاطمه رئوفی فرد
کارشناس ارشد روانشناسی شخصیت
عضو انجمن بین‌المللی کوچینگ انگلستان